100 jaar Moederhuis

Voorschoten is ontstaan als lintbebouwing aan weerszijden van de huidige Voorstraat. Parallel hieraan lag de Heeren- of Herenwegh, die in de 19^e eeuw de Straatweg van Rijswijk naar Leijden werd genoemd.

In het jaar 1813 was er geen gemeentehuis in Voorschoten. Er waren 1080 inwoners. De burgemeester woonde en werkte in het Baljuwhuis aan de Voorstraat. De gemeenteraad kwam bijeen in een gebouw waar nu het café “Het wapen van Voorschoten” in is gevestigd, waar een raadkamer werd afgehuurd. In het jaar 1894 groeide het inwonersaantal naar 2500 en werd het Baljuwhuis te klein. Er werd een raadhuis gevestigd in een woonhuis aan de Treubstraat. In 1923 groeide het inwonertal tot ruim 4500. De burgemeester E. Vernède verzocht de gemeenteraad om een representatief raadhuis te bouwen.

Architect Willem Verschoor kreeg de opdracht om verschillende locaties te onderzoeken die geschikt zouden zijn voor een gemeentehuis. Verschoor was een bekende in Voorschoten omdat hij het oorspronkelijke Vernèdepark had ontworpen. Op 27 november 1923 stelde Verschoor drie locaties voor. De eerste in de Oude Dorpsstraat, de huidige Voorstraat, ter plaatse van de huisnummers 49 en 51, op de hoek met de Bloklaan. Deze locatie vond Verschoor het meest geschikt. De tweede locatie was de huidige locatie van het gemeentehuis. Volgens Verschoor had deze locatie potentie door het grote perceel die de mogelijkheid bood tot de bebouwing met enkele huizen, een vergaderzaal of dergelijke in het karakter van het gemeentehuis. De derde locatie was in het Vernèdepark. Verschoor was hier geen voorstander van.

De gemeenteraad was het niet eens met het bouwen van een raadhuis. Het bouwen van een school met gymnastieklokaal had een hogere prioriteit dan het bouwen van een gemeentehuis. De bouw van een nieuwe openbare school was noodzakelijk, door de stijging van het aantal schoolgaande kinderen als gevolg van de godsdienstvrijheid van 1848 en de Leerplichtwet van 1 januari 1901. In 1924 werd er gekozen voor de bouw van een nieuw raadhuis in combinatie met een lagere school en gymnastieklokaal. Het complex moest passen in de omgeving en aansluiten bij het karakter van Voorschoten.

Historische raadhuizen waren vooral een uitdrukking van de stedelijke macht en welvaart van een stad, door de toepassing van representatieve architectuur en talloze symbolische verwijzingen. Dit wijzigde in de negentiende eeuw, wanneer raadhuizen steeds meer een dienstverlenende functie kregen. Het aantal gemeentelijke taken en ambtenarenapparaat groeide waardoor er meer eisen aan de gebouwen werden gesteld en de gebouwen groter werden. Ook werd het raadhuis toegankelijker voor burgers. Tijdens het interbellum werden daarom veel nieuwe gemeentehuizen gebouwd. Het raadhuis van Voorschoten is hier een voorbeeld van. Op 15 oktober 1926 werd het nieuwe gemeentehuis officieel in gebruik genomen. Gelijktijdig met de bouw van het gemeentehuis werd aan de zuidwestzijde van de weg een eerste opzet van de huidige Koningin Julianalaan gerealiseerd.

Willem Verschoor zette zijn ontwerpvisie als volgt uiteen:

•  het complex moet passen in de omgeving en aansluiten bij het karakter van Voorschoten. 
• het raadhuis moet een representatief karakter in het complex hebben en als voornaamste lid daarvan domineren met als gevolg dat de school en de conciërgewoning ondergeschikte elementen zijn. 
•  de architectuur van het geheel is “hedendaagsch, echter niet opdringerig, doch voornaam en ingetogen” 
•  de raadzaal is een ruimte “zonder valsche pronk, met een representatief karakter en een voornaam allure”.

Binnen vijftien jaar was het raadhuis te klein geworden. Architect M. Laurentius kreeg van de burgemeester en wethouders op 7 juni 1941 opdracht om het raadhuis te verbouwen en diverse lokalen bij te bouwen. Op het terrein achter het raadhuis werden enkele nieuwe kantoren, spreekkamers en garderobes gemaakt. De brandweergarage werd verbouwd tot kantoor. Eind december 1941 werd het nieuwe gebouw in gebruik genomen. In 1948 werd het tracé van de weg die voor het raadhuis langs liep gedeeltelijk verlegd naar het terrein van de Gereformeerde Kerk en werd het doorgetrokken tot de huidige Wijngaardenlaan. De weg kreeg de naam Koningin Julianalaan. Dit werd in de komende jaren een steeds belangrijker knooppunt voor het doorgaande verkeer. Door het verleggen van de weg werd het raadhuis afgescheiden van het dorp.

Vanaf 1950 gingen de ideeën voor onderwijsvernieuwing die sinds 1920 waren ontstaan, het onderwijs op grote schaal beïnvloeden. De economische crisis in de jaren 30 en het uitbreken van de oorlog in mei 1940 stonden deze ontwikkelingen in de weg. Na de Tweede Wereldoorlog kreeg het rijk aanmerkelijk meer financiële mogelijkheden en brak er een periode van herstel aan. De Parkschool werd kort na de Tweede Wereldoorlog (1950) uitgebreid met vier nieuwe lokalen. De vier nieuwe lokalen werden achter de bestaande vleugel aan de noordwestzijde gesitueerd.

Na de tweede wereldoorlog groeide Voorschoten explosief, waardoor het gemeentehuis te klein werd. In 1985 kwam de Parkschool naast het gemeentehuis vrij. De klaslokalen werden herbestemd tot kantoorruimtes. De volledige interieurindeling van de klaslokalen werd verwijderd. 

In 1988 werd onder leiding van architect J.H. Koorman uit Delft een grote verbouwing uitgevoerd. 

Het voormalige gymlokaal, de brandweergarage, het verbindingslid en de aanbouw aan de vleugel van 1941 werden geheel afgebroken. Er werd een nieuwe aanbouw met twee lagen op de plek geplaatst. Deze aanbouw bood ruimte voor nieuwe kantoren.

In 1995 werd door Topos architecten een nieuwe uitbreiding gerealiseerd aan de noordzijde van de schoolvleugel van 1950. Hierbij werd de gevel van de vleugel uit 1940 aan de straatzijde behouden.

Het houtsnijwerk in de raadzaal is ontworpen door Maarten Zwollo (Amsterdam, 1867 - Voorschoten, 1928), graveur, beeldhouwer en edelsmid. Zwolle trad in 1895 in dienst bij J.M. van Kempen & Zonen (later de Koninklijke Van Kempen & Begeer) en werkte als medailleur en modelleur van zilverwerken. Na de Eerste Wereldoorlog maakte hij vooral gedenkplaten en maquettes. Na bijna dertig jaar bij de Zilverfabriek werkzaam te zijn geweest, vestigde Zwolle zich in 1923 als zelfstandig zilversmid in Voorschoten.

Voor de raadzaal kreeg Zwollo de opdracht een drieluik te ontwerpen met een reliëf van hout. We zien in de raadzaal dat alleen het middelste paneel is gerealiseerd.

Op de ontwerptekening van Zwollo staat in het centrale deel Vrouwe Justitita, die oproept de raadsbesluiten te baseren op 'waarheid en recht'. Alle belangen dienen zorgvuldig te worden afgewogen. Vrouwe Justitita wordt in de ontwerptekening geflankeerd door (links) een stel wat zich uit liefde in de echt verbindt en (rechts) een kind verwelkomd. In het ontwerp wordt zodoende verwezen naar drie belangrijke functies van het Gemeentehuis, bestuurscentrum, trouwlocatie en het beheer van de Burgelijke Stand.

Er gaan verschillende verhalen de ronde over het waarom van slechts het enkele houtsnijwerk in het midden. Zo zou de voorzitter, burgemeester Vernede, het geheel te druk gevonden hebben. Ook zou de uitvoering van alle drie de panelen te kostbaar zijn. En wat te denken van de ontblote bovenlijven van de vrouw en man, waren deze aanstootgevend? Hoe het ook zij, het voorstel van B en W om alleen het middenpaneel te realiseren werd met algemene stemmen aangenomen.

Op de voorgevel van het Moederhuis zijn vier gebeeldhouwde reliëfs van dieren te zien. Ze rusten op de gemetselde penanten van de gevelopeningen bij de raadzaal, boven de (oude) hoofdingang.

De twee uilen, de havik en de pelikaan hebben elke een symbolische betekenis: De uil staat voor wijsheid en intuïtie, de havik voor daadkracht en scherp inzicht en de pelikaan staat voor naastenliefde en zelfopoffering.

De Haagse School architectuur bevat vaker gestileerde verbeeldingen van dieren, zoals in beton gegoten dieren in de gevel of gebeeldhouwde dier-reliëfs uit steen, in strakke geometrische vormen.